** Mózg osoby z ADHD - co naprawdę różni go od neurotypowego?**

ADHD od dawna nie jest już postrzegane wyłącznie jako „kłopot z uwagą” czy „dziecięca nadpobudliwość”. Dzisiejsze badania pokazują, że mózg osoby z ADHD to struktura dynamiczna, reagująca inaczej niż u osób neurotypowych – bardziej wrażliwa na bodźce, mniej przewidywalna i mocniej uzależniona od środowiska. To sprawia, że osoby z ADHD bywają wyjątkowo kreatywne i energiczne, a ich sposób działania daje im inne – często unikalne – spojrzenie na świat.

1. Anatomia ADHD – architektura mózgu „na własnych zasadach”

Badania MRI (Rezonans magnetyczny) ujawniają, że u osób z ADHD niektóre struktury dojrzewają wolniej lub mają mniejsze rozmiary:

• Kora przedczołowa – kluczowa dla planowania, hamowania impulsów i koncentracji – rozwija się wolniej i ma mniejszą objętość [Hoogman et al., 2017]

  To jednak sprawia, że mózg ADHD częściej reaguje spontanicznie i bywa bardziej otwarty na nieszablonowe rozwiązania.

• Jądra podstawy (jądro ogoniaste, putamen) – odpowiadające za regulację ruchu i uwagi – bywają mniejsze, co wiąże się z nadruchliwością i trudnościami w kontroli zachowania.

  Jednocześnie większa aktywność motoryczna i energetyczność mogą sprzyjać szybkiemu działaniu i elastyczności w nowych sytuacjach.

• Móżdżek (płat tylny) – pełniący rolę „metronomu” mózgu – u osób z ADHD często jest mniejszy, co zaburza automatyzację działań i poczucie rytmu [Castellanos & Sonuga-Barke, 2023].

  Ale właśnie dzięki temu osoby z ADHD często lepiej odnajdują się w zadaniach wymagających improwizacji zamiast rutyny.

• Spoidło wielkie (corpus callosum) – główna „autostrada” łącząca półkule – wykazuje gorszą jakość połączeń, co utrudnia integrację informacji [Parlatini et al., 2023].

  To może powodować większą zmienność w myśleniu, ale jednocześnie sprzyja szybkim skojarzeniom i kreatywnym przeskokom między tematami.

• Układ limbiczny (ciało migdałowate, hipokamp) – czasem o zmniejszonej objętości – sprawia, że emocje i stres szybciej wymykają się spod kontroli.

  Ta intensywność emocjonalna daje jednak silniejszą empatię i większą zdolność do wczuwania się w innych.

  ---

  2. Mózg w akcji – sieci, które pracują inaczej

  
  

Nowoczesne techniki fMRI pozwalają zobaczyć, jak ADHD wpływa na funkcjonowanie całych sieci neuronalnych:

• Sieć wykonawcza (ECN) –(odpowiedzialna za planowanie, podejmowanie decyzji i kontrolę impulsów) u osób z ADHD uruchamia się słabiej przy zadaniach wymagających koncentracji.

  Z drugiej strony, mózg szybciej „przeskakuje” do nowych bodźców, co sprzyja wychwytywaniu okazji i zauważaniu szczegółów, które innym umykają.

• Sieć domyślna (DMN) –(grupa struktur aktywnych, gdy umysł odpoczywa lub jest w stanie spoczynku) zamiast się wyciszyć w trakcie pracy, pozostaje aktywna. To źródło typowego dla ADHD „odpływania myślami” [Koirala et al., 2024].

  To bywa źródłem rozproszenia, ale też pozwala tworzyć oryginalne skojarzenia i mieć bogate życie wewnętrzne.

• Sieć saliencyjna (insula, ACC) – (odpowiada za przełączanie trybów uwagi) mózg z ADHD robi to mniej sprawnie, przez co trudniej przejść z trybu „odpoczynku” do trybu „skupienia” [Marek et al., 2023].

  Choć działa mniej sprawnie, dzięki temu osoby z ADHD łatwiej potrafią łączyć odpoczynek z nagłym skupieniem, kiedy pojawia się coś naprawdę ważnego.

• Układ nagrody (dopamina) –(związany z dopaminą, neuroprzekaźnikiem, który odgrywa kluczową rolę w odczuwaniu przyjemności i motywacji ) reaguje słabiej na nagrody i trudniej wzbudza motywację.

Ale to również oznacza, że osoby z ADHD chętniej podejmują działania z czystej ciekawości, nie tylko dla zewnętrznej nagrody.

Choć te różnice generują codzienne trudności, oznaczają też, że mózg ADHD działa szybciej w środowiskach bogatych w bodźce i sprzyja twórczemu myśleniu poza schematami.

3. Chemia ADHD – trzy neuroprzekaźniki, które zmieniają grę

Leki stosowane w ADHD (np. metylofenidat) działają właśnie poprzez zwiększanie poziomu dopaminy i noradrenaliny w strategicznych obszarach mózgu.

4. ADHD w dorosłości – mózg, który nadal się zmienia

Choć ADHD często kojarzy się z dzieciństwem, badania wskazują, że mózg osób z ADHD zmienia się przez całe życie:

• Meta-analiza z 2024 roku (6 739 osób) pokazała, że zaburzenia w białej substancji – zwłaszcza w spoidle wielkim (część mózgu składająca się głównie z włókien nerwowych, które łączą różne obszary mózgu ) – są bardziej widoczne u dorosłych niż u dzieci [Parlatini et al., 2023].

  Co oznacza, że mózg ADHD jest wyjątkowo plastyczny i zmienia się w odpowiedzi na doświadczenia.

• U części osób objawy słabną z wiekiem, ale u innych utrzymują się lub nawet pojawiają dopiero w dorosłości (tzw. adult-onset ADHD) [Castellanos et al., 2023].

Ten dynamiczny charakter sprawia, że ADHD może być traktowane nie jako statyczne zaburzenie, ale jako odmienny sposób rozwoju mózgu.

Ta plastyczność mózgu oznacza, że ADHD nie jest stanem „zamrożonym” – jego obraz może zmieniać się wraz z wiekiem, środowiskiem i doświadczeniami.

5. ADHD w praktyce – co dzieje się w konkretnych sytuacjach?

• Podczas nudnego zadania – sieć domyślna nie wyłącza się, a sieć wykonawcza nie aktywuje w pełni → mózg „ucieka” w myśli.

  Ale ta sama skłonność ułatwia szybkie generowanie nowych pomysłów i kreatywne łączenie faktów.

• W stresie – ciało migdałowate reaguje gwałtownie, a kora przedczołowa nie nadąża z hamowaniem → szybkie, impulsywne reakcje emocjonalne.

  Jednocześnie oznacza to większą intuicję emocjonalną i wyczulenie na sygnały z otoczenia.

• Przy nagrodzie – układ dopaminowy „nie docenia” odroczonych efektów → większa skłonność do działań spontanicznych.

  W praktyce sprzyja to podejmowaniu ryzyka i elastyczności w sytuacjach wymagających natychmiastowej reakcji.

ADHD – dynamiczny mózg, inny sposób działania

Podsumowując: ADHD to nie „brak uwagi”, lecz całościowa zmiana w sposobie organizacji i funkcjonowania mózgu.

Najważniejsze wnioski

• ADHD to inne tempo i sposób pracy mózgu, a nie tylko deficyt.

• Mózg ADHD jest bardziej reaktywny i zależny od środowiska, co daje zarówno trudności, jak i potencjał.

• Różnice obejmują strukturę, funkcjonowanie sieci i neurochemię – a więc całe spektrum działania mózgu.

• ADHD w dorosłości nie znika automatycznie – to proces dynamiczny, a mózg nadal się zmienia.